Biskup krakowski, ¦w. Stanis³aw, urodzony oko³o 1030 roku w Szczepanowie ko³o Brzeska, zosta³ biskupem krakowskim w 1072 roku. Pochadzi³ z mo¿nego ma³opolskiego rodu Tu¿ynów.

W siedem lat po objêciu urzêdu biskupiego, w 1079 roku popad³ w ostry zatarg z królem Boles³awem ¦mia³ym, króry zakoñczy³ siê tragedi± zarówno dla biskupa jak te¿ dla króla i kraju. Na temat zatargu oraz okoliczno¶ci ¶mierci patrona naszej szko³y pozosta³a obszerna literatura opieraj±ca siê g³ównie na "Kronice" Galla Anonima. ¯adna z wysuniêtych hipotez, wzajemnie sprzecznych, nie jest jednak w pe³ni przekonywuj±ca.

Czasy, w których przysz³o ¿yæ ¶w. Stanis³awowi by³y niezmiernie trudne. Po Kazimierzu Odnowicielu (1034 - 1058), rz±dy w Polsce obj±³ Boles³aw ¦mia³y (1058 - 1079). Polska zaleczy³a wtedy rany sprawowane reakcj± pogañsk±, niszcz±c± organizacjê ko¶cieln± i administracyjn± oraz poddzwignê³a siê po nie mniej gro¼ym naje¼dzie czeskiego Brzetys³awa (1038r.).

Boles³aw ¦mia³y poszed³ w ¶lady wielkiego Boles³awa Chrobrego. Prowadzi³ licznie wojny maj±ce na celu wyeliminowanie wp³ywu Cesarstwa Niemieckiego w krajach s±siaduj±cych z Polsk±. St±d dwie wyprawy interwencyjne na Wêgrzech (1060r. i 1063r.), dwie wyprawy na Rusi Kijowskiej (1075 - 1076r. i 1077r.), ciê¿kie walki z obozem cesarskim na terenie Czech i Niemiec (1075 - 1076r.). Prowadzone wojny wzmacnia³y wprawdzie presti¿ królewski, lecz mia³y równie¿ ujemne skutki. Ci±g³e wojny prowadzone poza granicami pañstwa przyczyni³y siê do dezorganizacji wewn±trz kraju, co powodowa³o niezadowolenie rycerstwa oraz czêste ucieczki z wypraw wojennych, karane bezwzglêdnie przez króla.

Temu wszystkiemu przeciwstawia³ siê biskup krakowski Stanis³aw, wyrzucaj±c jednocze¶nie królowi uchybienia moralne. Doprowadzi³o to do otwartego konfliktu zakoñczonego tragiczn± ¶mierci± biskupa. Wed³ug tradycji nast±pi³o to na Ska³ce w czasie odprawiania Mszy ¦wiêtej. Czê¶æ historyków twierdzi, ¿e ¶mieræ biskupa by³a spowodowana wyrokiem królewskm. Jednak za pierwsz± wersj± przemawia przeprowadzona w ostatnich latach ekspertyza zachowanej czaszki biskupa. Wynika z niej, ¿e ¶mieræ nast±pi³a na skutek uderzenia w ty³ g³owy. ¦wiadczy o tym do¶æ du¿a dziura wybita w potylicy czasszki.¦mieræ biskupa spowodowa³a wybuch buntu poddanych, co w konsekwencji doprowadzi³o do wypêdzenia z kraju w 1079 roku króla Boles³awa ¦mia³ego i przejêcia rz±dów przez W³adys³awa Hermana. Galla Anonim wspomina równie¿ o posiekaniu zw³ok ¦wiêtego Stanis³awa. Czy¿by to nast±pi³o po zabójstwie?

¦mieræ biskupa i jej nastêpstwa z pewno¶ci± mia³y niekorzystny wp³yw na pó¼niejsze losy kraju. Na wiele lat Polska przesta³a byæ Królestwem. Dopiero koronacja W³adys³awa £okietka w 1320 roku przywróci³a z powrotem krajowi nale¿ny tytu³. Mo¿na by tu doszukiwaæ siê zwi±zku losów Polski ze ¶mierci± ¶w. Stanis³awa. Otó¿, je¶liby rozbicie dzielnicowe i obni¿enie presti¿u kraju traktowaæ jako karê za zabójstwo ¦wiêtego, to cudowne zro¶niêcie siê jego posiekanego cia³a nale¿a³oby uznaæ jako zapowied¼ zjednoczenia wszystkich ziem polskich pod jednym ber³em. Kanonizacja biskupa Stanis³awa nast±pi³a stosunkowo pó¼no, bo dopiero w 1253 roku. Kult ¦w. Stanis³awa rozwin±³ siê jednak znacznie wcze¶niej. Opó¼nienie kanonizacji t³umaczyæ mo¿na rywalizacj± mo¿nych rodów, staraj±cych siê niedopu¶ciæ do og³oszenia biskupa ¦wiêtym.

Warto zwróciæ uwagê na to, ¿e postaæ ¦w. Stanis³awa i jego konflikt z królem by³y tematem nie tylko dla historyków lecz równie¿ dla poetów i pisarzy. Wystarczy wymieniæ m. in.: Kallimacha, M. Sêpa Szarzyñskiego, Sz. Szymonowica, J. U. Niemcewicza, J. S³owackiego ("Król Duch"), S. Wyspiañskiego (dramaty: Boles³aw ¦mia³y" i "Ska³ka") oraz M. D±browskiej ("Stanis³aw i Bogumi³"). W twórczo¶ci malarskiej i rze¼biarskiej te¿ mo¿na zauwa¿yæ ten motyw.

Tak wiêc ¦w. Stanis³aw spe³ni³ dok³adnie to, co mia³ zapisane w swym imieniu. Wed³ug etymologów stare, s³owiañskie imiê Stanis³aw oznacza "tego, który ma siê staæ s³awnym" lub "tengo, który jest s³aw± swego stanu".

¦wiêto ¦w. Stanis³awa ustalone zosta³o na 8 maja. Symbolem ¦w. Stanis³awa jest postaæ Piotrowina, którego ¦w. Stanis³aw wskrzesi³, by ¶wiadczy³ prawdê przed s±dem królewskim w sporze miêdzy biskupem a spadkobiercami Piotrowina. ¦wiêty jest patronem Krakowa i L±dku Zdroju.

Tadeusz Dybe³, "G³os Radziszowa" nr 3, V 1988, s. 1-2.